حکم شرعی رمز ارز ها

اعلام حکم شرعی آیت الله فاضل لنکرانی بهانه‌ای شد تا حکم شرعی رمز ارز ها از جهات گوناگون را مورد بحث و بررسی قرار داده و کنکاشی درباره دلایل حلال یا حرام بودن استفاده از بیت کوین و رمز ارز ها داشته باشیم. در این مقاله از نقطه نظر فقه فردی و فقه حکومتی به بررسی دلایل رد و یا اثبات حلالیت استفاده از بیت کوین پرداخته‌ایم و نظر مراجع تقلید درباره استفاده از بیت کوین را آورده‌ایم.

0 289

برای خواندن مقاله قبل در رابطه با نظر آیت الله فاضل لنکرانی در باره ی با بیت کوین اینجا کلیک کنید.

مقدمه

حکم فقه فردی بیت کوین و رمز ارز ها

بررسی حکم شرعی رمز ارز ها در فقه حکومتی

نظر مراجع تقلید درباره حکم شرعی رمز ارز ها

جمع بندی

 

مقدمه

برای بررسی هر موضوع از دید شرعی باید از دو دیدگاه فقه فردی و فقه حکومتی آن را مورد کنکاش قرار داد. فقه شرعی همانطور که از نام آن بر‌می‌آید ناظر بر قواعدی است که در سطح استفاده و مواجهه فردی ممکن است مترتب باشند و فقه حکومتی ناظر بر استفاده یا مواجهه یک جامعه اسلامی با پدیده‌ای است که از کنش‌های جمعی یا فردی عمل مردم جامعه اسلامی در قالب مساله مورد بررسی ممکن است حادث شود.

حکم و قواعد شرعی رمز ارز ها را نیز می‌توان به همین صورت مورد بررسی قرار داد.

همچنین باید دقت داشت که مراتب متفاوت درباره رمز ارزها را از یکدیگر جدا کرد و معاملات رمز ارز با رمز ارز، رمز ارز با پول حکومتی، رمز ارز با کالا، استخراج رمز ارز و سایر موارد را تفکیک کرد. علاوه بر آن زمانی که بخواهیم یک رمز ارز را بررسی کنیم باید دقت کنیم که چه کارکردی دارد. به عبارتی کارکرد آن کارکرد پولی است، کالای سرمایه‌ای است یا اوراق بهادار و سهام است و ضرورتا این مساله پیش می‌آید که اگر قرار باشد حکم حلال یا حرام بودن یک رمز ارز مورد استفتاء قرار بگیرد باید کارکرد رمز ارز و همچنین مرتبه استفاده از آن به خوبی تبیین شود و به طور مثال شاید لازم باشد درباره استخراج و معاملات و ICO یا عرضه اولیه سکه احکام متفاوتی داده شود.

 

حکم فقه فردی بیت کوین و رمز ارز ها

در بحث فقه فردی معاملات، مهم‌ترین احکام، احکام ثمن و مثمن هستند که در صورتی که فرض کنیم رمز ارز ‌ها بخواهند کارکرد پولی داشته باشند باید احکام یاد شده را در مورد آن‌ها مورد بررسی قرار دهیم. چالش برانگیزترین بحث در این باب بحث «مالیت» است که اغلب مورد بحث است. به عبارت دیگر آیا رمز ارز ها یا بیت کوین مالیت دارند یا خیر.

مالیت بیت کوین

مالیت هر شی در اسلام ناشی از مطلوبیت آن بین عرف عقلاست که برای به دست آوردن آن به رقابت می‌پردازند. این نظر در تطابق با نظر امام خمینی درباره مالیت اشیا نیز هست.

اگر بررسی بر پول الکترونیک داشته باشیم، مالیت پول الکترونیک از باور مردم به ارزش این پول ناشی می‌شود که برای دست‌یابی به آن تلاش صورت می‌گیرد. به همین نحو درباره رمز ارزها باور کاربران بر بستر امن و شفاف فناوری دفتر کل توزیع شده و به طور اختصاصی در مورد بیت‌کوین به بلاکچین و فناوری رمزنگاری آن است که باعث می‌شود مردم برای به دست آوردن بیت‌کوین و سایر رمز ارزها به رقابت بپردازند.

پشتوانه بیت کوین و رمز ارز ها و حکم شرعی آن

باید دقت داشت که در اسلام مالیت مطرح است و نه پشتوانه و به همین دلیل است که پول حکومتی یا اسکناس دارای مالیت است در حالی که این ارزهای فیات نه تنها بدون پشتوانه فیزیکی هستند بلکه ارزش یک اسکناس را نیز تنها عدد نوشته شده بر روی آن تعیین می‌کند و نه کاغذ یا منابع مصرف شده برای تولید و چاپ این اسکناس. بحث پشتوانه یک بحث تاریخی اقتصادی است و جایگاهی در دستگاه فقه ندارد. به همین نحو امام خمینی درباره مالیت بحث عرضه و تقاضا را مطرح می‌کنند و در مورد پشتوانه ریال و اسقاط مالیت از اسکناس ریال به دلیل بی پشتوانه بودن آن نظری ندارند.

همچنین اصول چهارگانه معاملات را باید در مورد حکم فقهی بیت کوین و رمز ارزها مد نظر داشت:

  • وجود یا عدم وجود ضرر
  • غرر
  • اکل مال به باطل
  • ربا

در مورد حکم شرعی رمز ارز ها، غرر که آیت الله محمد جواد فاضل لنکرانی (فرزند مرحوم آیت الله العظمی محمد فاضل لنکرانی و نوه شیخ فاضل لنکرانی قفقازی) نیز به آن اشاره داشته‌اند، و مساله اکل مال به باطل مورد بحث و تحقیق است.

غرر در رمز ارز و معاملات بیت کوین

غرر در احکام اسلامی به این معناست که در یکی از ارکان معامله شبهه وجود داشته باشد. به طور مثال اگر شخصی بگوید که در برابر دریافت مبلغ مشخصی پول ماشینی به فرد دوم می‌فروشد و نوع ماشین، کیفیت آن و سایر مسائل مهم درباره این کالا مشخص نباشند این معامله از نظر شرعی دارای ایراد بوده و غرری محسوب می‌شود. همچنین اگر ارزش معامله مشخص نشود معامله غرری محسوب می‌شود.

از آنجا که در معامله بیت‌کوین و سایر رمز ارز ها اولا تمامی ارزها مشابه هم هستند (هر چند که توکن‌ها خانواده ERC721 و امثال آن ویژگی‌ها منحصر به فرد و خصوصیت غیر قابل تعویض پذیری یا non- fungibility دارند) طبعا کیفیت یک بیت کوین قابل طرح نخواهد بود و کمیت و قیمت بیت کوین یا هر رمز ارز در هر مکانی وابسته به عرضه و تقاضا معین خواهد بود. علاوه بر این اصل وجودی بیت کوین همان طور که پیشتر گفته شد از مالیت آن قابل استنباط است و طبیعی است که کالایی که موجودیت ندارد نمی‌تواند مالیت داشته باشد و بنابراین کالایی که مالیت دارد قطعا موجودیت داشته است. بنابراین نه تنها کیفیت و کمیت کالا در معامله هر رمز ارز معین است بلکه موجودیت آن نیز تضمین شده است. اصل شناخت ارائه دهنده یا فروشنده و خریدار اگر ناظر بر مالکیت باشد که قطعا در هیچ سیستمی مانند بلاکچین یا فناوری دفاتر کل توزیع شده مالکیت با قدرت تضمین نشده است و اگر شناخت مشتری مطرح باشد این ایراد بر تمامی معاملات آنلاین وارد است و حتی باید آن را به معاملاتی نظیر بورس که خریدار و فروشنده یکدیگر را رو در رو ملاقات نکرده و نمی‌شناسند تعمیم داد. ضمن اینکه در بسیاری موارد، قوانین ناظر مالی مانند شناسایی مشتریان (KYC) تضمین کننده هویت فروشنده و خریدار در رمز ارز ها خواهد بود.

اکل مال به باطل در بیت کوین و معامله رمز ارز و استخراج آن

اکل مال به باطل از قواعدی است که صراحتا در قرآن و در بخش‌های مختلف به آن اشاره شده است که از آن جمله می‌توان به آیه ۱۸۸ سوره بقره « ولا تاکلوا اموالکم بینکم بالباطل و تدلوا بها الى الحکام لتاکلوا فریقا من اموال الناس بالاثم و انتم تعلمون» اشاره کرد. اکل مال به باطل به شرایطی اطلاق می‌شود که مالی که باطل است مورد مصرف قرار گیرد و به نظر عده کثیری از علما از جمله امام خمینی ملاک تشخیص باطل عرف اجتماعی است هر چند که شرع بر آن مقدم است. به عبارتی اگر شرع در مورد باطل بودن معامله‌ای حکمی ندارد عرف اجتماعی مرجع تشخیص حق از باطل است. به طور مثال اگر معامله‌ای ربا نباشد و بعد از معامله یکی از طرفین بدون دلیل بخواهد معامله را فسخ کند چون این عمل از نظر عرف اجتماعی پذیرفته نیست پس انجام این کار مصداق اکل مال به باطل است. همچنین مالیت از شروطی است که برای صحت معامله لازم است و بنابراین جسمی که مالیت ندارد نمی‌تواند مصداق اکل مال به باطل نباشد. همچنین از شبهاتی که مطرح می‌شود استفاده بیت‌کوین برای اعمال مجرمانه از جمله پولشویی، تامین مالی تروریسم، فرار مالیاتی و امثال آن است که نه تنها عینیت ندارد بلکه چون هدف و کاربرد رمز ارزها نه به این موارد مشرف بوده و نه محدود می‌شود این ایرادات همانگونه که بر معامله ابزارهای با کارکرد چندگانه مانند چاقو وارد نیست، وارد نبوده و اشکالات مترتب نخواهند بود.

یکی دیگر از ایرادات وارد بر رمز ارزها که بیشتر از طرف اهل سنت مطرح می‌شود مساله قمار در استخراج است زیرا ماینر در هر لحظه نمی‌داند که در برابر منابع مصرفی جایزه بلاک را دریافت خواهد کرد یا خیر و این مساله به صورت یک احتمال باقی مانده است. در جواب این مساله باید گفت هر چند که ماینرها درباره هر بلاک در بلاکچین در الگوریتم‌های اثبات کار نمی‌دانند که جایزه دریافت خواهند کرد یا خیر، اما در بازه‌های بلندتر می‌توانند انتظار یک درآمد نسبتا ثابت داشته باشند و بنابراین می‌دانند که در یک ماه به طور متوسط چه مقدار درآمد کسب خواهند کرد. این مساله شبهه قمار را از بین می‌برد.

علاوه بر این ماینرها بر خلاف قمار در حال اجرای یک کار مفید برای امنیت و حفظ پایداری شبکه هستند که در تفاوت کامل با قمار است و نوعی جعاله شرعی محسوب می‌شود.

فقه فردی فقه حکومتی
استخراج اکل مال به باطل اسراف انرژی و هدر رفت منابع
معاملات احکام ثمن و مثمن

اصول چهارگانه معاملات

حفظ مالکیت و سرمایه افراد

لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام

امانتداری

نفی سبیل

عدالت

جدول 1: قواعد ناظر بر عمده فعالیت‌های حوزه کریپتوکارنسی

بررسی حکم شرعی رمز ارز ها در فقه حکومتی

در فقه حکومتی پنج قاعده زیر را باید مد نظر قرار داد:

  • قاعده لاضرر و لاضرار در اسلام
  • نفی سبیل
  • رعایت مصلحت مسلمین
  • عدالت و مبارزه با ظلم
  • اصل امانتداری

در بین این موارد تنها مسائل مهم و ایرادات مترتب بر رمز ارز ها می‌توانند مورد دوم و سوم باشند. قاعده لاضرر و لا ضرار فی الاسلام از فقه فردی به طریق اولی به فقه حکومتی وارد می‌شود و بیان می‌کند که در هیچ معامله‌ای طرف یا طرفین نباید از معامله متضرر باشند که در سطح حکومتی و اقتصاد نیز قابل تعمیم است.با توجه به اینکه قیمت بیت کوین و رمز ارز ها بهتر از هر کالای دیگری در سطح جهان با عرضه و تقاضا کنترل و تعیین می‌شود پس در سطح فردی ضرر نمی‌تواند متوجه فردی باشد که از قیمت آگاه است و در غیر این صورت شرط غرر در معامله برقرار خواهد شد. همچنین ضرر عمومی از حضور رمز ارز ها برای جامعه قابل اثبات نیست و همان طور که در انتهای مقاله توضیح خواهیم داد رمز ارزها دارای ویژگی‌هایی هستند که در نظر اسلام پسندیده بوده ولی ارزهای فعلی دنیا فاقد این خصوصیات هستند.

از عوامل دیگری که برای باطل بودن معامله با بیت‌کوین یا حرام بودن آن آورده می‌شود ادعای ارتباط آن با دشمنان مسلمانان یا امثال آن است که می‌تواند تحت عنوان قاعده نفی سبیل برای ارائه حکم شرعی له یا علیه رمز ارز ها استفاده شود. قاعده نفی سبیل ناظر بر مسدود کردن امکان تسلط دیگران بر جامعه مسلمین از طریق رمز ارز ها است.

یکی از محکم‌ترین پاسخ‌ها به این شبهات، قاعده شرعی «البینه علی المدعی» است به عبارت بهتر مدعیان این شبهات تا زمانی که دلیل روشن و دقیقی برای اثبات این ادعا نداشته باشند نباید با استناد به این شبهات حکمی در رد رمز ارز ها صادر کنند. ضمن اینکه طبیعت غیر متمرکز و توزیع شده اغلب شبکه‌های بلاکچین قابل رصد و مشاهده است. علاوه بر این موارد، مالکیت در بلاکچین به صورت خصوصی است و یک حکومت خارجی به واسطه اینکه رمز ارز ها یا استخراج آن در اختیار مردم آن کشور قرار دارد نمی‌تواند دارای سلطه بر کشور دیگری باشد. همچنین ماهیت اکوسیستم بلاکچین در تشابه با خود شبکه نوعی توزیع شدگی را نشان می‌دهد که طرف‌های مختلف حاضر در شبکه گاها منافع متضادی نیز دارند. به طور مثال دارندگان رمز ارز ها، ماینرها، صرافی‌ رمز ارز ها، کیف پول‌ رمز ارز ها، توسعه دهندگان بلاکچین همگی طرف‌های درگیر در اکوسیستمی هستند که هیچ یک بدون حضور حداقلی دیگری قادر به فعالیت نیستند و به طور مثال صرف تسلط بر مخزن کد بیت کوین نمی‌تواند باعث تسلط بر شبکه بلاکچین بیت کوین شود.

در مورد رعایت مصلحت مسلمین هم هیچ دلیل یا ادعای له یا علیه رمز ارز ها در تقابل با مصلحت مسلمانان وجود ندارد.

نظر مراجع تقلید درباره حکم شرعی رمز ارز ها

در استفتائی که در سال ۱۳۹۶ از تعدادی از مراجع عظام تقلید پیرامون استفاده از بیت کوین در معاملات صورت گرفته است نتیجه استفتاء به شرح زیر است:

جدول 2: نظر مراجع تقلید درباره بیت کوین

مرجع تقلید جواب استفتاء درباره استفاده از بیت کوین در معاملات
آیت الله خامنه‌ای دفتر معظم له در این باره اظهار نظری چه به صورت نفیا یا اثباتا ندارند.
آیت الله سیستانی معظم له اجازه فعالیت مذکور را نمی‌دهند.
آیت الله مکارم شیرازی با توجه به ابهامات، معامله آن اشکال دارد.
آیت الله علوی گرگانی استفاده از آن منوط به حفظ استقلال کشور و با نظر مقام معظم رهبری بلامانع است.
آیت الله صانعی اگر پول باشد و یا طرفین معامله آن را به عنوان پول یا چیزی که دارای ارزش است بشناسند، استفاده از آن مانعی ندارد.
آیت الله وحید خراسانی استفاده از این پول چنانچه در فرآیند خلق آن کار نامشروعی صورت نگیرد و کار نامشروعی با آن صورت نگیرد و بیت کوین در قالب عقد صلح منتقل شود اشکال ندارد.
آیت الله هاشمی شاهرودی با توجه به ابهاماتی که این نوع معامله دارد استفاده از آن جایز نیست.
آیت الله شبیری زنجانی اگر اعتبار دریافتی در قبال کار حلال داده شود و بر خلاف قانون نباشد، اشکال شرعی ندارد.
آیت الله موحدی نجفی اگر این پول در میان عقلا و بازار معاملات اعتبار دارد، معامله با پول مورد نظر اشکالی ندارد.
آیت الله نوری همدانی مساله مذکور موضوعا مبین نیست.
آیت الله گرامی اگر پشتوانه و اعتبار دارد مشکلی نیست. لیکن پشتوانه دولتی یا بین المللی ندارد و فقط بر اساس اعتبار فرد یا گروهی است به خلاف مثل یورو و مانند آن در صفحات مجازی مبادله می‌شود.

جمع بندی

در سال ۲۰۱۸ مفتی محمد ابوبکر با جمع‌آوری و جمع‌بندی تمام پژوهش‌های صورت گرفته بر روی حوزه رمز ارزها از دید اسلام و پاسخ به برخی نظرات مخالفان، از استفاده از این ابزارهای تکنولوژی مالی (فینتک) دفاع کرد.

علاوه بر این از صدر اسلام تا امروز دیدگاه نخبگان دین به مسائل مالی دیدگاه تائید و امضایی بوده است به این معنا که سیستم پولی و مالی موجود در جامعه را پذیرفته و بخش‌ها مختلف آن را به قوانین دین عرضه کرده و در صورت عدم مغایرت آن را تائید می‌کرده‌اند.

همچنین با توجه به احکام اسلامی تسلط مسلمان بر مال خویش از این جهت باید گفت رمز ارز ها و بیت کوین به طور اختصاصی به دلیل ماهیت غیرمتمرکز و همچنین وجود حریم خصوصی باید جایگاه ویژه‌ای در اسلام داشته باشند.

امانتداری و حفظ و برقراری عدالت و مبارزه با ظلم همواره از آرمان‌های بنیادگرایانه در شبکه بلاکچین و بیت کوین بوده است و آشتی دادن مفهوم عدالت و ظلم ستیزی با مالکیت خصوصی اتفاقا از بدیع‌ترین ساخته‌های شبکه بلاکچین است که همچنان فعالان مجامع کریپتوکارنسی دنیا در حال تلاش برای تحقق این آرمان‌ها هستند که موارد متعددی از آن‌ها را می‌توان کمک به جنبش‌های مردمی، تلاش برای حفظ حریم خصوصی در مواردی مثل حذف فعالین در فروش اطلاعات شخصی افراد از آخرین تیم اضافه شده به شرکت و صرافی CoinBase‌ با هشتگ #deleteCoinbase، جنبش Proof Of Keys بر علیه صرافی‌های رمز ارز و صدها مورد مشابه دیگر مشاهده کرد.

به طور کلی نظرات علمای مختلف درباره حکم شرعی کریپتوکارنسی ها را می‌توان در سه دسته بدون نظر، مخالف یا موافق با ذکر دلیل و موافق یا مخالف بدون ذکر دلیل طبقه بندی کرد. آنچه که مهم است این است که همان طور که در مقدمه اشاره شد باید به تفکیک حوزه و همچنین با توجه به کارکرد رمز ارز ها نسبت به ارائه حکم شرعی در مورد آن‌ها اقدام کرد و صرف اینکه این تکنولوژی را به طور کلی حرام یا حلال اعلام شود چندان منطقی به نظر نمی‌رسد. علاوه بر این لازم است با یک دید منتقدانه و مقایسه‌ای توجه شود که مسائل مشابه مالی چگونه با توجه به این قواعد مدیریت و اعلام حکم شده‌اند به طور مثال آیا در حوزه بانکی، فروش اجناس مانند خودرو، بورس، دلار و استفاده از آن به عنوان ارز خارجی تمامی قواعد فوق در نظر گرفته شده است؟

همچنین باید توجه داشت از آنجا که استفاده از این فناوری به صورت بدون مرز اتفاق می‌افتد اتفاقا مقاومت در برابر آن به زودی موجب از دست رفتن فرصت ها خواهد شد و قطعا و حتما حرام اعلام شدن بیت کوین و رمز ارز ها مصداق بارز بی توجهی به مصلحت مسلمین است که از نقطه نظر اهمیت در راس تمامی قواعد مطرح شده در بالا قرار دارد.

نظر شما درباره حکم شرعی رمز ارز ها چیست؟

شاید از این مطالب هم خوشتان بیاید.

ارسال پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.