رقابت ، انحصار و انحصار چندجانبه ( اصول اقتصاد – بخش ۶ )

فرض اقتصاددانان بر این است که در بازار، تعداد زیادی از خریداران و فروشندگان مختلف برای هر کالا یا سرویسی وجود دارند. این یعنی ما در بازار امکان تغییر قیمت در پاسخ به تغییر در عرضه و تقاضا را داریم. مثلا اگر قیمت یک کالا خیلی بالا باشد و برخی شرکت‌‌ها در آن بخش سود هنگفتی ببرند، شرکت‌‌های دیگر انگیزه‌‌ تولید همان کالا را پیدا می‌‌کنند که عرضه را بالا برده و تقاضا را پایین می‌‌آورد. علاوه بر این، برای هر محصولی جایگزینی وجود دارد، پس اگر محصولی خیلی گران شود، خریدار می‌‌تواند جایگزین ارزان‌‌تری را انتخاب کند. در بازاری که خریداران و فروشندگان زیادی وجود دارند، هم مشتریان و هم عرضه‌‌کنندگان توانایی یکسانی برای رقابت بر سر قیمت دارند. برای مطالعه بخش قبلی این سری مقاله اینجا کلیک کنید.

0 150

رقابت ، انحصار و انحصار چندجانبه : آدام اسمیت (Adam Smith) در قرن ۱۸ تشخیص داده که رقابت بین تولید‌‌کنندگان برای کارآمد نگه داشتن اقتصاد حیاتی است. اسمیت جامعه‌‌ای بدوی با تنها دو محصول سگ آبی و گوزن را تصور کرد. یک شکارچی می‌‌تواند تنها یک نوع بازار را تولید کند، پس باید هر روز بین شکار سگ آبی و گوزن یکی را انتخاب کند. اگر فروش گوزن دوبرابر سگ آبی باشد و همان میزان تلاش را لازم داشته باشد، مردم از تولید سگ آبی به سمت گوزن خواهند رفت. نتیجه این کار ازدیاد گوزن و کمبود سگ آبی است، پس در نتیجه نرخ سود گوزن رو به کاهش می‌‌گذارد و سگ آبی هم افزایش پیدا می‌‌کند. اسمیت پیش‌‌بینی می‌‌کرد که در دنیای رقابت ، نرخ سود برای همه صنایع به سمت یک نرخ سود یکسان گرایش پیدا می‌‌کند، چون اگر قرار گرفتن در یک خط کسب‌‌وکار سودآوری بیشتری داشته باشد، شرکت‌‌های جدیدی به وجود می‌‌آیند که از آن اختلاف سود می‌‌برند و خطی را که در حال پیشرفت است به عقب ‌‌می‌‌رانند.

اقتصاددانان این فرضیه‌‌ تولیدکنندگان رقابتی را رقابت کامل می‌‌نامند. رقابت کامل توسط خریداران و فروشندگان متعدد، محصولات متعدد و مشابه و درنتیجه جایگزین‌‌های متعدد تشخیص داده می‌‌شود. رقابت کامل یعنی موانع کمی (در صورت وجود) برای وارد شدن شرکت‌‌های جدید وجود داشته باشند و قیمت‌‌ها توسط عرضه و تقاضا تعیین شوند. بنابراین تولیدکنندگان در یک بازار کاملا رقابتی تحت سیطره‌‌ی قیمت‌‌هایی هستند که توسط بازار تعیین شده‌‌اند و هیچ اهرم فشاری علیه آن در اختیار ندارند. مثلا در یک بازار کاملا رقابتی، اگر شرکتی قصد افزایش قیمت محصول مشخصی را داشت، خریدار بتواند به رقیب دیگری مراجعه کند و قیمت بهتری دریافت کند و باعث شود شرکتی که قیمت خود را افزایش داده است سهم و سود بازاری خود را از دست بدهد. مثلا کشاورزانی را در نظر بگیرید که ذرت می‌‌کارند. صدها کشاورز یک محصول یکسان را تولید می‌‌کنند: ذرت.

رقابت ، انحصار و انحصار چندجانبه :

خریداران برایشان مهم نیست که کدام کشاورز به آنان ذرت می‌‌فروشد، پس تنها نگرانی‌‌شان قیمت آن است. بنابراین فروشنده‌‌ای که کم‌‌ترین قیمت را دارد بیشترین میزان ذرت را می‌‌فروشد. اگر ذرت‌‌فروشی به دلیل هزینه‌‌ی بالای تولید خود نتواند رقابت کند، مجبور خواهد شد راهی برای کاهش هزینه‌‌‌‌های خود پیدا کند یا با خطر خروج از این صنعت مواجه شود.

انحصار و انحصار چندجانبه

با این حال در برخی صنایع می‌‌بینیم که هیچ جایگزین مناسبی وجود ندارد و رقابت بسیار کم است. در بازاری که یک یا دو عرضه‌‌کننده برای یک محصول یا خدمت وجود دارد، تولیدکنندگان می‌‌توانند قیمت را کنترل کنند. در نتیجه مصرف‌‌کنندگان انتخاب چندانی ندارد.

انحصار نوعی از ساختار بازار است که در آن تنها یک تولیدکننده و فروشنده برای یک محصول وجود دارد. به عبارت دیگر، یک کسب‌‌وکار واحد تنها تولیدکننده‌‌ موجود در آن صنعت است. ورود به این صنعت می‌‌تواند به دلیل هزینه‌‌های بالا یا موانع دیگر که شاید اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی هستند و رقبای بالقوه را بیرون نگه می‌‌دارند محدود شده باشد. به عنوان مثال یک دولت می‌‌تواند در صنعتی مانند برق که قصد کنترل آن را دارد انحصار به وجود بیاورد. دلیل دیگر وجود موانع برای ورود به صنایع انحصاری این است که یک واحد حق انحصاری یک منبع طبیعی را دارد. مثلا در عربستان سعودی دولت بر صنعت نفت کنترل کامل دارد. انحصار می‌‌تواند زمانی شکل بگیرند که شرکتی حق کپی یا طرح انحصاری‌‌ دارد که از ورود دیگران به این بازار جلوگیری می‌‌کند. مثلا Pfizer انحصار تولید نوعی قرص را در اختیار داشت. بیشتر اقتصاددانان اجماع دارند که انحصار ناکارآمد است چون بدون رقابت، می‌‌تواند قیمت‌‌ها را به شکل مصنوعی بالا نگه داشت.

در انحصار چندگانه، تنها چند شرکت هستند که یک صنعت را شکل می‌‌دهند. این گروه منتخب از شرکت‌‌ها بر قیمت کنترل دارند و مانند انحصار واحد، موانعی برای ورود رقبای بالقوه ایجاد کرده‌‌اند. محصولاتی که شرکت‌‌های انحصاری چندگانه تولید می‌‌کنند اغلب مشابه است و بنابراین شرکت‌‌ها که بر سر سهم بازار رقابت می‌‌کنند در نتیجه نیروهای بازار به یکدیگر وابسته هستند. فرض کنید یک اقتصاد تنها به ۱۰۰ قلم جنس نیاز دارد. شرکت الف ۵۰ قلم و رقیب آن یعنی شرکت ب ۵۰ قلم دیگر را تولید می‌‌کند. قیمت این دو برند به یکدیگر وابسته است و بنابراین یکسان‌‌اند. پس اگر شرکت الف کالاهای خود را با قیمت کمتری به فروش برساند، سهم بیشتری از بازار را می‌‌گیرد و شرکت ب را هم مجبور خواهد کرد که قیمت فروش خود را پایین بیاورد. در موارد خاص، انواع انحصارهای چندگانه غیرقانونی به حساب می‌‌آیند.

برای مطالعه بخش بعدی اینسری مقالات اینجا کلیک کنید.

منبع

شاید از این مطالب هم خوشتان بیاید.

ارسال پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.